Suikerfabriek zette Halfweg op de kaart

Deel deze pagina
De sloopkogel loslaten op Gemeenlandshuis Swanenburg aan de Haarlemmerstraatweg in Halfweg? Na 1852 stond het voormalige ‘kasteel’ op de nominatie om te worden gesloopt. Het was oud en te duur om te onderhouden. Een functie had het toen twee eeuwen oude pand van Hoogheemraadschap Rijnland niet meer na de drooglegging van het Haarlemmermeer. Het liep anders. In 1863 werd het gebouw in gebruik genomen als suikerfabriek. Sindsdien is er veel veranderd. Vrijdag 21 juni 2019 wordt de aftrap gegeven voor Amsterdam The Style Outlets op het terrein van SugarCity.

De twee stenen zwanen die architect Pieter Post in 1645 bedacht en op de poort van het gebouw liet plaatsen, zijn de naamgevers van ‘Huis Zwanenburg’. Op deze plek vonden bestuursvergaderingen van het Hoogheemraadschap plaats toen Halfweg nog lag ingeklemd tussen ‘t IJ in het noorden en het Haarlemmermeer in het zuiden. Naast visvangst en als overstapplaats voor reizigers die via de Haarlemmertrekvaart tussen Amsterdam en Haarlem reisden, waren er weinig activiteiten.

Suikerfabriek "Holland"  1986, Noord-Hollands Archief

Suikerfabriek "Holland"  met de twee kenmerkende zwanen in 1986, foto Noord-Hollands Archief, foto: 54005857_01

Van ‘kasteel’ naar fabriek

Na de drooglegging van het Haarlemmermeer kreeg het nieuwe land een agrarische bestemming. Eerst werd er koolzaad verbouwd wat zorgde voor minder zout in de grond. Daarna werden onder meer suikerbieten verbouwd. En waarom niet een suikerfabriek oprichten die centraal ligt als er een gebouw leeg staat? Tot dan toe moesten de suikerbieten worden vervoerd naar fabrieken in Brabant of Groningen. In 1863 koopt suikeronderneming Bartholomeus Lans & Co het Gemeenlandshuis en start de productie van suikerbiet naar suiker. Het proces is vrij eenvoudig. Na de oogst worden de bieten gewassen, gesneden en gekookt. Het sap wordt vervolgens ingedampt en gecentrifugeerd waardoor de suikerkristallen worden gescheiden van de stroop.

Luchtfoto van de terreinen van de Suikerfabriek "Holland" foto Noord-Hollands Archief

Luchtfoto van de terreinen van de Suikerfabriek "Holland". Noord-Hollands Archief, foto: 54035643

Bietenkontjes

De bietenoogst duurt zo’n vier maanden. Begin vorige eeuw lagen er soms wel acht zeiltjalken met elk 80 ton suikerbieten langs de kade van het fabrieksterrein om gelost te worden. Dit gebeurde eerst met de hand. Vrouwen plaatsen de eerste laag bieten in rieten manden met de punt omhoog. De laag daarop lagen de bietenkontjes omhoog. Op deze manier pasten er meer suikerbieten in. Vervolgens droegen mannen de manden naar de fabriek. Alleen al voor het lossen waren 160 mensen in touw, nog los van alle fabrieksarbeiders. Boeren die in september als eerste leverden, kregen extra betaald. Deze bieten bevatten weliswaar minder suiker dan de exemplaren die later werden geoogst, maar zo kon de fabriek al productie gaan draaien.

Wachtende vrachtwagens vol suikerbieten tijdens de bietencampagne tegen de achtergond van de Suikerfabriek van CSM

Wachtende vrachtwagens vol suikerbieten voor de Suikerfabriek van CSM 1975, Cees de Boer, Noord-Hollands Archief, foto: 54009629 

60.000 messen slijpen

De eerste jaren van bestaan had de suikerindustrie het zwaar vanwege gebrek aan kapitaal. In 1919 gaat het bedrijf, dat inmiddels NV Suikerfabriek ‘Holland’ heet, samen met zestien andere suikerfabrieken op in de Centrale Suiker Maatschappij (CSM). Daarna breken betere tijden aan. De eerste decennia van de vorige eeuw heeft de Nederlandse suikerindustrie een wereldreputatie. In het Haarlems Dagblad uit die tijd staat dat “onze productie drie en vier maal zoo groot is als de gemiddelde Duitsche en Fransche productie – 10% van de geheele bebouware oppervlakte in Nederland is thans met suikerbieten beplant. De fabriek ‘Holland’ te Halfweg heeft een capaciteit die nu 35 maal zoo groot is als ongeveer bij oprichting. De messen der snijmachines worden zeer spoedig bot en 60.000 messen passeren dan ook gedurende een campagne de eigen slijperij van de fabriek die ook o.m. een eigen timmermans- en loodgietersbedrijf er op na houdt, benevens ‘kazernes’ voor logies van 120 man.”

Gezicht op het voormalig gemeenlandshuis van het Hoogheemraadschap van Rijnland, Huis Zwanenburg of Swanenburg te Halfweg.

Gezicht op het voormalig gemeenlandshuis van het Hoogheemraadschap van Rijnland, Huis Zwanenburg of Swanenburg te Halfweg. Tekening Abraham Rademaker, Noord-Hollands Archief 

Amsterdam The Style Outlets

Tot 1950 stonden de suikerverdampingsketels gewoon midden in het huis ‘Swanenburg’. In 1966 komt alles onder de paraplu van de Suikerunie. In diezelfde jaren wordt de Flevopolder drooggelegd. De toevoer van suikerbieten neemt toe. Dit is aanleiding voor de bouw van de twee karakteristieke suikersilo’s. In jaren tachtig leert heel Nederland dit beeld kennen als televisie serie ‘De Fabriek’ er wordt opgenomen die gaat over een suikerfabriek in moeilijke tijden. In 1992 is dit realiteit en sluit de fabriek in Halfweg de poorten. In 2000 wordt het terrein verkocht aan een projectontwikkelaar. Inmiddels is het bewustzijn over de historische waarde gegroeid en in 2007 wordt het complex officieel aangemerkt als Europees Industrieel Erfgoed. Onder de naam Suger City krijgt het industriegebied, dat eenderde van Halfweg in beslag neemt, een herbestemming. Naast kantoren, horeca, casino, hotel, congrescentrum, megabioscoop en jachthaven zal vrijdag 21 juni de eerste steen worden gelegd voor Amsterdam The Style Outlets, het grootste outletcentrum van Nederland.

Bronnen:

  • Gerrit Agterhof
  • Fabriekofiel.com
  • Oneindig Noord-Holland
Gepubliceerd op: 
20 jun 2019